Poka Yoke nedir
Poka Yoke (Japonca poka istemsiz hata, yoke önleme demektir), bir sürecin insan hatasını ya baştan imkânsız kılacak ya da oluştuğu anda yakalayacak biçimde tasarlanmasıdır.
Yöntem Toyota'da Shigeo Shingo tarafından geliştirildi ve zamanla üretimin dışına, yazılım arayüzlerinden hastane süreçlerine kadar pek çok alana yayıldı.
Yöntemin dayandığı varsayım açık: insanlar hata yapar ve bu gerçek değiştirilemez. Dikkatli olunmasını istemek, eğitim vermek ve talimat yazmak hata oranını düşürür ama hiçbir zaman sıfırlamaz, çünkü üçü de sonuçta kişinin o andaki dikkatine bağlıdır. Vardiyanın sonunda, yoğun bir günde ya da yeni bir personelin ilk haftasında o dikkat kaçınılmaz olarak azalır. Poka Yoke, sonucu bu değişken faktöre bağlı olmaktan çıkarmayı hedefler.
Günlük hayatta farkında olmadan kullanılan pek çok örneği var. USB-C fişin her iki yönde de takılabilmesi yanlış takma hatasını ortadan kaldırır; otomatik vitesli araçların frene basmadan çalışmaması istem dışı hareketi engeller; bankamatiğin kartı işlem bitmeden geri vermesi ise kart unutmayı imkânsız hale getirir. Üçü de kullanıcıdan dikkat talep etmek yerine tasarımı değiştirir.
Hata ve kusur ayrımı
Hata, yanlış yapılan eylemin kendisidir ve önlenebilir bir şeydir.
Kusur ise o hatanın müşteriye ulaşmış sonucudur. Her hata kusura dönüşmez; arada yakalandığı sürece dönüşmez.
Her hata kusura dönüşmez; arada yakalandığı sürece dönüşmez. Poka Yoke'nin iki müdahale noktası da buradan çıkıyor: hatanın oluşmasını baştan engellemek ya da oluştuktan sonra kusura dönüşmesini durdurmak.
İkisi arasında birincisi her zaman tercih edilir. Saptama tipi çözümler hatayı yine de üretir ve yalnızca sonucunu keser; ayıklama, yeniden işleme ve harcanan zaman ortadan kalkmaz, sadece müşteriye ulaşmaz.
İki tip, üç yöntem
| Tip | Ne yapar | Örnek |
|---|---|---|
| Önleme (prevention) | Hata fiziksel/mantıksal olarak yapılamaz | Sistem, boyut sınırını aşan gönderiye sorter etiketi basmaz |
| Saptama (detection) | Hata yapılır ama anında yakalanır | Etiket basıldıktan sonra sistem posta kodu uyuşmazlığında alarm verir |
| Yöntem | Mantığı | Operasyondaki örneği |
|---|---|---|
| Temas | Fiziksel şekil, boyut veya konum uyuşmazlığını kullanır | Kabul noktasındaki boyut şablonu; sadece doğru ölçüdeki kolinin geçtiği açıklık |
| Sabit sayı | Belirli bir sayıya ulaşılmadan devam edilemez | Sevk listesindeki 40 gönderinin 40'ı okutulmadan araç çıkış onayı verilmez |
| Hareket sırası | Adımlar doğru sırada yapılmadan süreç ilerlemez | Tartım yapılmadan ücret ekranı açılmaz; ambalaj onayı verilmeden sonraki adıma geçilmez |
FMEA ile ilişkisi
Poka Yoke ile FMEA'nın üç ekseni arasında doğrudan bir ilişki var ve bu ilişki, belirli bir satır için hangi tür Poka Yoke'nin uygun olacağını da belirliyor.
| Poka Yoke tipi | Hangi ekseni düşürür | Etkisi |
|---|---|---|
| Önleme | O — olasılık | Hata hiç oluşmaz; olasılık 1'e iner |
| Saptama | D — saptanabilirlik | Hata oluşur ama kaçmaz; D düşer |
Çözümlü örnek
Aynı problem, dört farklı çözüm seviyesi
Sorter sıkışması vakasında kök neden şuydu: 80 cm üstü koliler sorter'a giriyor ve besleme hattında sıkışıyor. Ayda 96 hasar, bunun 74'ü doğrudan bu nedene bağlanabiliyor.
| # | Çözüm | Türü | Zayıflığı | Beklenen etki |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Personele eğitim ver | İdari | Unutulur, personel değişir, dikkat dağılır | Düşük |
| 2 | Kabul talimatına 80 cm sınırı yaz | İdari | Talimat okunmayabilir; uyumu denetime bağlı | Düşük-orta |
| 3 | Kabul noktasına boyut şablonu koy | Poka Yoke — temas | Kullanılması personelin inisiyatifinde | Orta-yüksek |
| 4 | Ölçüm cihazından gelen boyut 80 cm'i aşarsa sistem sorter etiketi basmaz | Poka Yoke — önleme | Yazılım değişikliği gerektirir; cihaz arızası yedek plan ister | Yüksek |
1 ve 2 birer talimattır, Poka Yoke değildir. Aradaki fark şudur: talimat insanın hatırlamasını gerektirir, Poka Yoke gerektirmez.
3 ile 4 arasındaki fark daha incedir. Boyut şablonu fiziksel bir Poka Yoke ama personelin onu kullanmayı seçmesi gerekiyor. 4. çözümde seçim yok — sistem etiketi basmıyor, iş ilerlemiyor.
Sayısal karşılığı
8D vakasında ölçülen sonuçlar:
| Uygulama | Aylık hasar | Ek işçilik (saat/ay) | Türü |
|---|---|---|---|
| Öncesi | 96 | 0 | — |
| Boyut şablonu (geçici) | 11 | 62 | Poka Yoke — temas |
| Sistem engeli (kalıcı) | 4 | 0 | Poka Yoke — önleme |
Sistem engeli: 96 → 4 ⇒ %95,8 düşüş, ek işçilik 0
Şablona göre ek kazanç = (11 − 4) ÷ 11 = %63,6
Poka Yoke'nin ekonomisi burada görünüyor: önleme tipi hem daha etkili hem de sürekli maliyeti yok. Saptama ve ayıklama tipi çözümler işe yarar ama her gün bedel öder — 62 saat/ay, yıllık yaklaşık 744 saat.
FMEA tablosundaki karşılığı
Önleme tipi Poka Yoke sonrası: O 8 → 2 ⇒ RPN = 6 × 2 × 4 = 48
Düşüş = %75,0
Şiddet (6) değişmedi — çünkü hata yine olsaydı sonucu aynı ağırlıkta olurdu. Değişen, olma olasılığıdır.
Sık karşılaşılan hatalar
Talimatı Poka Yoke sanmak. Üzerinde "dikkat edin" yazan bir uyarı levhası ya da prosedüre eklenen bir madde, sonucu yine kişinin hatırlamasına bağlar. Poka Yoke ise tam olarak bu bağımlılığı ortadan kaldırmayı hedefler.
Saptamayla yetinmek. Saptama tipi çözümler hatanın oluşmasına izin verir ve yalnızca müşteriye ulaşmasını engeller. Ayıklama, yeniden işleme ve harcanan zaman sürekli bir maliyet olarak kalır; bu yüzden önce önleme tipi bir çözüm aranmalıdır.
Gereğinden karmaşık bir çözüm kurmak. İyi bir Poka Yoke genellikle basit ve ucuzdur. Karmaşık düzenekler kendi arızalarını üretir ve bir süre sonra çözmeleri gereken problemden daha fazla zaman tüketir hale gelir.
Devre dışı bırakılabilir bir engel tasarlamak. Personelin işi hızlandırmak için kapatabildiği bir kontrol, ilk yoğun günde kapatılır ve bir daha açılmaz. Devre dışı bırakma yetkisinin kimde olduğu tanımlı, kullanımı ise kayıtlı olmalıdır.
Arıza senaryosunu düşünmemek. Sisteme konulan bir engel, ölçüm cihazı bozulduğunda operasyonu tümüyle durdurabilir. Cihaz arızalandığında ne yapılacağı önceden yazılmazsa, kriz anında ilk devre dışı bırakılan şey o engel olur.