Standart nedir
ISO 45001, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin şartlarını tanımlar. 2018'de yayımlandı ve OHSAS 18001'in yerini aldı. 9001, 14001 ve 27001 ile aynı 10 maddelik iskelete oturur.
9001'den ayrıldığı üç nokta:
Birincisi, 5.4 maddesiyle çalışan katılımı ve danışmanın zorunlu hale getirilmesidir; diğer yönetim sistemi standartlarında bunun bir karşılığı bulunmaz. İkincisi, 8.1.2 maddesinin kontrol hiyerarşisini şart koşmasıdır — riski azaltırken hangi sıranın izleneceği kuruluşun tercihine bırakılmaz. Üçüncüsü ise olay ve kaza soruşturmasının 10.2 maddesinde ayrı bir şart olarak yazılmış olmasıdır.
Türkiye'de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu zaten pek çok yükümlülük getiriyor. ISO 45001'in katkısı, bu yasal yükümlülükleri yönetilen bir sistemin parçası haline getirmesidir. Mevzuata uymak zorunlu, ISO 45001 gönüllüdür.
Tehlike ve risk ayrımı
Tehlike: zarar verme potansiyeli olan kaynak veya durum.
Bir şeydir.
Risk: o tehlikeden kaynaklanan zararın gerçekleşme olasılığı ile şiddetinin
birleşimi. Bir hesaptır.
Ayrımı bir örnekle kurmak kolaylaşıyor: ıslak zemin bir tehlikedir, o zeminde birinin düşüp bileğini kırması ise bir risktir. Bu ayrım pratikte karar sırasını belirler, çünkü ilk seçenek her zaman tehlikeyi ortadan kaldırmaktır; ancak bu mümkün değilse riski azaltmaya geçilir. Kontrol hiyerarşisinin çıkış noktası da tam olarak burasıdır.
| Faaliyet | Tehlike | Risk |
|---|---|---|
| Aktarma merkezi elleçleme | Hareket halindeki forklift | Yaya çarpması, ezilme |
| Sorter bakımı | Enerjili hareketli parça | Uzuv kaptırma |
| Manuel yükleme | Ağır ve dengesiz koli | Bel incinmesi, kas-iskelet rahatsızlığı |
| Kurye dağıtımı | Trafik, motosiklet kullanımı | Trafik kazası — genelde en yüksek şiddetli risk |
| Rampa çalışması | Seviye farkı, hareketli araç | Yüksekten düşme, araç ile rampa arasında sıkışma |
Kontrol hiyerarşisi
Standardın 8.1.2 maddesi riski azaltırken aşağıdaki sıranın izlenmesini ister ve bu sıra bağlayıcıdır. Üst basamaklardaki seçenekler değerlendirilmeden alt basamaklara geçilemez; geçilmişse bunun gerekçesinin yazılı olması beklenir.
| Sıra | Kontrol | Etkinlik | Örnek — forklift/yaya çarpması |
|---|---|---|---|
| 1 | Ortadan kaldırma | En yüksek | Yaya ile forklift alanını fiziksel olarak tamamen ayır |
| 2 | İkame | Yüksek | Forklift yerine otomatik konveyör veya AGV kullan |
| 3 | Mühendislik kontrolü | Orta-yüksek | Bariyer, yaklaşma sensörü, hız sınırlayıcı |
| 4 | İdari kontrol | Orta-düşük | Yaya yolu çizgisi, eğitim, prosedür, uyarı levhası |
| 5 | Kişisel koruyucu donanım | En düşük | Reflektörlü yelek |
Çalışan katılımı
45001'in 9001'den en belirgin ayrıldığı yer burasıdır. Standart, çalışanlara danışılmasını ve sistemin belirli aşamalarına katılmalarını zorunlu tutar. İkisi farklı şeydir: danışma görüş almaktır, katılım karar sürecinde yer almaktır.
Danışılması zorunlu olan konular arasında tehlike tanımlama, risk değerlendirme, kontrol belirleme, olay soruşturması ve İSG politikasının belirlenmesi yer alır. Yönetim tarafından tek başına doldurulmuş bir risk değerlendirme formu, bu şartı karşılamaz.
Standart ayrıca katılımın önündeki engellerin tespit edilip kaldırılmasını da ister. Bu engeller çoğu zaman görünmezdir: bildirimde bulunanın misillemeye uğrayacağı korkusu, toplantıların anlaşılmayan bir dilde yapılması ya da vardiya düzeninin bazı çalışanları toplantı saatlerinin tamamen dışında bırakması gibi.
Performans ölçümü
İş sağlığı ve güvenliği performansı birbirini tamamlayan iki gösterge türüyle izlenir. Yalnızca birine bakan bir sistem, ya olanı geç fark eder ya da olacak olanı hiç göremez; bu yüzden ikisinin dengesi tek tek değerlerinden daha önemlidir.
Gecikmeli (lagging) gösterge: olan bir şeyi ölçer — kaza
sayısı, kayıp gün. Geçmişi anlatır.
Öncü (leading) gösterge: olmadan önceki durumu ölçer — ramak kala bildirimi,
saha denetimi sayısı, eğitim tamamlama oranı. Geleceği etkiler.
Çözümlü örnek — yıllık İSG göstergeleri
Kuruluş verileri: 2.840 çalışan, kişi başı yıllık 1.950 saat. Yıl içinde 41 kayıt edilebilir kaza, bunların 17'si kayıp günlü; toplam 214 kayıp gün; 386 ramak kala bildirimi.
LTIFR = (kayıp günlü kaza × 1.000.000) ÷ toplam saat
LTIFR = (17 × 1.000.000) ÷ 5.538.000 = 3,07
TRIFR = (41 × 1.000.000) ÷ 5.538.000 = 7,40
Ağırlık oranı = (214 × 1.000.000) ÷ 5.538.000 = 38,64
Ortalama kayıp gün / kaza = 214 ÷ 17 = 12,6 gün
| Gösterge | Değer | Ne söylüyor |
|---|---|---|
| LTIFR | 3,07 | Milyon çalışma saatinde 3,07 kayıp günlü kaza |
| TRIFR | 7,40 | Kayıt edilebilir kazaların 41'de 17'si kayıp günlü — %41,5 |
| Ağırlık oranı | 38,64 | Kazaların şiddeti; sıklıktan bağımsız izlenir |
| Ramak / kayıplı oranı | 22,7 : 1 | Öncü gösterge — raporlama kültürünün ölçüsü |
Ramak kala oranının okunuşu ters sezgiseldir: yüksek olması iyidir. 22,7'ye 1 oranı, insanların bildirim yaptığını gösterir. Bu oran düşerse ilk varsayım "kaza azaldı" değil, "bildirim azaldı" olmalıdır — çünkü bildirilmeyen ramak kala, bir sonraki kazanın habercisidir.
Ölçülebilir hedef kurmak
Aynı çalışma saatinde izin verilen kayıp günlü kaza = 2,46 × 5.538.000 ÷ 1.000.000 = 13,6
Yani 17 → en fazla 13 kaza
Hedefin oran olarak konması önemlidir: çalışan sayısı artarsa mutlak kaza sayısı da artabilir, ama oran düşüyorsa performans iyileşmiştir. Bu, 14001'deki yoğunluk göstergesi mantığının İSG'deki karşılığıdır.
Sık karşılaşılan hatalar
Tehlike ile riski karıştırmak. Risk değerlendirme formuna yalnızca "forklift" yazmak bir tehlike tanımıdır. Risk ise o tehlikeden doğabilecek zarar senaryosunun tanımlanıp puanlanmasıdır; ikisi karıştırıldığında tablo dolu görünür ama hiçbir önlem üretmez.
Doğrudan kişisel koruyucu donanıma atlamak. Hiyerarşinin üst dört basamağının değerlendirildiği yazılı olmalıdır. Sonuç yine KKD olsa bile, ortadan kaldırma ve mühendislik kontrolü seçeneklerinin neden uygulanamadığının kayda geçmesi gerekir.
Çalışan katılımını imza toplamaya indirgemek. Standart görüşün alınmasını ve dikkate alınmasını ister. Formun altındaki imza yalnızca kişinin o toplantıda bulunduğunu gösterir, görüşünün sonuca yansıdığını değil.
Yalnızca gecikmeli gösterge izlemek. Kaza sayısı sıfır olan bir yıl sistemin iyi çalıştığını kanıtlamaz; aynı ölçüde şansın da sonucu olabilir. Öncü göstergeler olmadan tablo eksik kalır.
Yüklenici ve taşeronu kapsam dışında bırakmak. Standart, kuruluşun kontrolü altında yürüyen tüm çalışmayı kapsar. Taşeron kurye de bu kapsamın içindedir ve onun maruz kaldığı riskler de değerlendirilmelidir.