Jidoka nedir
Jidoka, bir anormallik ortaya çıktığında sürecin kendiliğinden durmasını sağlayan yaklaşımdır. Türkçeye genellikle otonomasyon ya da "insan dokunuşlu otomasyon" olarak çevrilir; Toyota Üretim Sistemi'nin iki ana direğinden biridir, diğeri tam zamanında üretimdir.
Kavramın kökeni Sakichi Toyoda'nın geliştirdiği dokuma tezgâhına dayanıyor. Tezgâh, iplik koptuğunda kendiliğinden duruyordu; böylece bir kişi birden fazla makineyi izleyebiliyor ve kopuk iplikle metrelerce kusurlu kumaş dokunması engelleniyordu.
Sıradan otomasyondan ayrıldığı nokta da burada. Otomatik bir makine, girdisi bozuk olsa bile çalışmaya devam eder ve bozuk çıktıyı hızla üretir. Jidoka ilkesiyle tasarlanmış bir makine ise anormalliği algılayıp durur; hatayı üretmek yerine üretimi keser.
Poka Yoke ile yakın ama aynı değil. Poka Yoke hatanın oluşmasını engeller ya da anında yakalar; Jidoka ise yakalandığında sürecin durmasını ve soruna müdahale edilmesini sağlar. İkisi genellikle birlikte kurulur: Poka Yoke algılar, Jidoka durdurur.
Dört adım
Jidoka bir düzenek değil bir döngü. Klasik tanımı dört adımdan oluşuyor.
| # | Adım | Ne yapılır |
|---|---|---|
| 1 | Anormalliği algıla | Sensör, ölçüm, sistem kontrolü ya da çalışanın gözlemi |
| 2 | Durdur | Hat veya istasyon durur; hatalı çıktı ilerlemez |
| 3 | Acil önlemle düzelt | Akışın yeniden başlaması için gereken asgari müdahale |
| 4 | Kök nedeni araştır ve gider | Kök neden analizi ve kalıcı önlem |
Üçüncü ve dördüncü adımların ayrılması 8D'deki geçici ve kalıcı önlem ayrımıyla aynı mantığı taşıyor. Akış üçüncü adımla yeniden başlar ama iş orada bitmez; dördüncü adım yapılmadığında aynı durdurma birkaç saat sonra tekrar yaşanır.
Uygulamada en çok atlanan adım dördüncüsü. Duruş sayısı yüksek olan bir hatta çoğu zaman sorun algılama sisteminde değil, tekrar eden durdurmaların kök nedenlerine hiç dönülmemesinde.
Andon sistemi
Andon, anormalliği görsel ve işitsel olarak duyuran sinyal sistemidir. Japonca'da "kâğıt fener" anlamına gelir. İşlevi bir soruna dikkat çekmek değil, yardım çağırmaktır.
Klasik kurulumda üç renkli bir gösterge kullanılır ve renklerin anlamı önceden tanımlanır.
| Renk | Anlamı | Beklenen tepki |
|---|---|---|
| Yeşil | Normal çalışma | — |
| Sarı | Sorun var, yardım gerekiyor ama hat henüz durmadı | Takım lideri istasyona gelir |
| Kırmızı | Hat durdu | Lider ve bakım müdahale eder |
Sistemin işe yaramasını sağlayan şey lambaların kendisi değil, tanımlı bir tepki süresi. Sarı yandığında kimsenin gelmediği bir yerde çalışanlar bir süre sonra sinyali hiç vermiyor ve sistem sessizce ölüyor. Bu yüzden andon kurulumunda ilk tanımlanması gereken şey, sinyale kimin ne kadar sürede cevap vereceği.
Durdurma yetkisi
Jidoka'nın kültürel tarafı burada. Hattı durdurma yetkisi ilk bakışta teknik bir yetkilendirme gibi görünse de fiilen bir güven meselesi.
Yetki verilmediğinde çalışan, gördüğü sorunu bildirmek için onay bekler ve o süre boyunca hatalı çıktı üretilmeye devam eder. Yetki verildiği hâlde durdurmanın cezalandırıldığı bir ortamda ise yetki kâğıt üzerinde kalır; kimse durdurmaz.
| Yetki fiilen var | Yetki kâğıt üzerinde |
|---|---|
| Duruş sayısı kayıtlı ve izleniyor | Duruş sayısı bilinmiyor |
| Duruş sonrası kök neden araştırılıyor | Duruş sonrası yalnızca hat yeniden başlatılıyor |
| Durduran kişiye soru sorulmuyor | Durduran kişi gerekçe vermek zorunda kalıyor |
| Duruş azalması sistem iyileşmesiyle geliyor | Duruş azalması bildirim azalmasıyla geliyor |
Son satır en aldatıcı olanı. Duruş sayısının düşmesi iyi bir gösterge gibi okunur, ama kök neden çalışması yapılmadan düşüyorsa büyük olasılıkla sorunlar çözülmemiş yalnızca bildirilmemektedir. Aynı örüntü İSG'deki ramak kala bildirimlerinde de görülüyor.
Çözümlü örnek
Durdurmanın maliyeti ile durdurmamanın maliyeti
Sorter hattında etiket okuma sistemi arıza veriyor ve gönderiler yanlış çıkışa yönlendirilmeye başlıyor. Hat saatte 9.000 gönderi işliyor; sorun fark edildiğinde iki seçenek var.
| A — hattı durdur | B — vardiya sonuna kadar devam et | |
|---|---|---|
| Duruş süresi | 25 dakika | 0 |
| Kaybedilen işleme kapasitesi | 3.750 gönderi | 0 |
| Yanlış yönlendirilen gönderi | 310 | 18.000 |
| Düzeltme maliyeti (gönderi başına 42 TL) | 13.020 TL | 756.000 TL |
| Kaybedilen kapasitenin telafisi (mesai, gönderi başına 3,80 TL) | 14.250 TL | 0 |
| Toplam maliyet | 27.270 TL | 756.000 TL |
B senaryosu: 18.000 × 42 = 756.000 TL
Fark = 27,7 kat
Sayılar kurgu ama oranın yönü tipik. Durdurma maliyeti görünür ve hemen hissedilirken, durdurmama maliyeti dağınık biçimde ortaya çıkıyor: yanlış yönlendirilen gönderinin geri çekilmesi, yeniden sevki, gecikmesi ve müşteri şikâyeti farklı birimlerin farklı kalemlerine yazılıyor. Bu dağılma, ikinci seçeneğin ucuz görünmesinin başlıca nedeni.
Maliyetin nereye yazıldığı da belirleyici. Kalite maliyetleri sınıflandırmasında A senaryosu iç başarısızlık, B senaryosu ise dış başarısızlık üretiyor; 1-10-100 kuralının öngördüğü büyüme de tam olarak bu geçişte oluşuyor.
Aynı oranla B'de beklenen: 18.000 × 1,00 = tüm vardiya etkilenir
Sık karşılaşılan hatalar
Andon'u yalnızca lamba olarak kurmak. Sinyale kimin ne kadar sürede cevap vereceği tanımlanmadığında sistem birkaç hafta içinde kullanılmaz hale gelir.
Dördüncü adımı atlamak. Hat durdurulup yeniden başlatılıyor ama kök nedene dönülmüyorsa aynı duruş tekrar eder ve duruş sayısı yüksek kalır.
Durdurma yetkisini vermek ama cezalandırmak. Kâğıt üzerinde verilen yetki, ilk sorgulamada fiilen geri alınmış olur.
Duruş sayısının azalmasını başarı saymak. Kök neden çalışması yapılmadan düşen duruş sayısı, sorunun çözülmesinden değil bildirimin kesilmesinden kaynaklanıyor olabilir.
Andon kayıtlarını tutmamak. Hangi istasyonun ne sıklıkla sinyal verdiği izlenmediğinde tekrarlayan sorunlar görünmez kalıyor.
Jidoka'yı otomasyon yatırımı sanmak. Anormalliği algılama her zaman sensör gerektirmez; çalışanın gözlemine dayanan ve elle çekilen bir kordon da jidoka kurar.