Neden ortalama yetmez
Kapasiteyi ortalama talebe eşitlemek ilk bakışta makul görünse de sonucu baştan bellidir. Talep ortalamanın etrafında dalgalanır ve tanım gereği zamanın yaklaşık yarısında ortalamanın üstünde seyreder. Dolayısıyla ortalamaya göre boyutlandırılan bir kapasite, günlerin yarısında yetersiz kalacak biçimde kurulmuş olur.
Bunun sonucu kuyruk teorisi sayfasında hesaplanıyor: kullanım oranı %98,5'e çıktığında ortalama bekleme 91 dakikaya fırlıyordu. Kapasite planlaması bu patlamayı önlemek için yapılır.
Kapasite planlamasının cevapladığı soru şudur: talebi hangi olasılıkla karşılamak istiyorum? Bu bir mühendislik hesabı değil, bir iş kararıdır — ama sonucu sayıya çevrilebilir.
Üç katmanlı değişkenlik
Talep tek bir dalgalanmadan ibaret değildir; farklı ölçeklerde işleyen üç katmanın üst üste binmesiyle oluşur. Her katman farklı bir kaynak türüyle karşılanır ve karıştırıldığında yanlış çözüm seçilir.
| Katman | Ölçeği | Kaynağı | Karşılanma yolu |
|---|---|---|---|
| Trend | Yıllar | Pazar büyümesi | Yatırım, yeni tesis |
| Mevsimsellik | Aylar | Kampanya dönemleri, tatiller | Geçici kadro, ek vardiya, taşeron |
| Rastgele dalgalanma | Günler–saatler | Öngörülemeyen | Tampon kapasite, esnek mesai |
Bu ayrım yapılmazsa yanlış çözüm seçilir: mevsimsel pike kalıcı kadroyla cevap vermek yılın on ayında atıl kapasite, rastgele dalgalanmaya geçici kadroyla cevap vermek ise kronik gecikme üretir.
Mevsim endeksi
Mevsim endeksi = ayın talebi ÷ aylık ortalama. 1,00 üstü o ayın ortalamadan yoğun olduğunu gösterir.
Çözümlü örnek — yıllık gönderi hacmi
Yıllık toplam 140,0 milyon gönderi. Aylık ortalama 11,67 milyon.
| Ay | Hacim (mn) | Endeks | Ay | Hacim (mn) | Endeks |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 10,2 | 0,874 | 7 | 10,3 | 0,883 |
| 2 | 9,4 | 0,806 | 8 | 10,7 | 0,917 |
| 3 | 10,8 | 0,926 | 9 | 11,4 | 0,977 |
| 4 | 10,1 | 0,866 | 10 | 13,8 | 1,183 |
| 5 | 10,6 | 0,909 | 11 | 17,2 | 1,474 |
| 6 | 9,9 | 0,849 | 12 | 15,6 | 1,337 |
Kasım endeksi = 17,2 ÷ 11,67 = 1,474
Şubat endeksi = 9,4 ÷ 11,67 = 0,806
Pik / dip oranı = 17,2 ÷ 9,4 = 1,83 kat
Yorum: Kasım ayı ortalamanın %47,4 üstünde. Bu üç aylık (Ekim–Aralık) blok yılın %33,3'ünü oluşturuyor ama hacmin %33,3'ünden fazlasını taşıyor: (13,8 + 17,2 + 15,6) ÷ 140,0 = %47,6.
Yani yıllık hacmin neredeyse yarısı üç ayda geliyor. Kalıcı kadroyu Kasım'a göre kurmak, yılın dokuz ayında ciddi atıl kapasite demektir.
Hizmet seviyesine göre boyutlandırma
Mevsim endeksi yalnızca ayın ortalamasını verir, oysa ay içinde günler de kendi aralarında dalgalanır. Asıl kapasite kararı bu günlük dalgalanmaya bakılarak verilir, çünkü yetersizlik ayın ortalamasında değil belirli günlerinde ortaya çıkar.
Çözümlü örnek — pik ay günlük kapasitesi
Kasım: 17,2 milyon gönderi, 30 gün. Günlük hacmin değişim katsayısı ölçülmüş: %14.
Günlük standart sapma = 573.333 × 0,14 = 80.267 gönderi
Şimdi hizmet seviyesi kararı: talebi günlerin ne kadarında karşılamak istiyoruz?
| Hizmet seviyesi | z | Gereken günlük kapasite | Ortalamanın üstü | Yetersiz kalınan gün / ay |
|---|---|---|---|---|
| %50 | 0,00 | 573.333 | %0,0 | 15,0 |
| %90 | 1,282 | 676.199 | %17,9 | 3,0 |
| %95 | 1,645 | 705.360 | %23,0 | 1,5 |
| %99 | 2,326 | 760.061 | %32,6 | 0,3 |
%95 için: 573.333 + 1,645 × 80.267 = 705.360 gönderi/gün
İlk satır kritik: ortalamaya göre kapasite kurmak %50 hizmet seviyesi demektir — ayın 15 günü yetersiz kalırsın. Bu, kapasite planlamasında en sık yapılan ve en pahalıya mal olan hatadır.
Kadroya çevirmek
Zaman etüdünde kişi başı kapasiteyi 345,2 gönderi/vardiya olarak hesaplanmıştı.
| Senaryo | Günlük talep | Gereken kişi |
|---|---|---|
| Normal gün (yıllık ortalama) | 383.772 | 1.112 |
| Pik ay ortalama günü | 573.333 | 1.661 |
| Pik ay, %95 hizmet seviyesi | 705.360 | 2.043 |
Ek kadro ihtiyacı = 2.043 − 1.112 = 931 kişi
931 kişilik farkı kalıcı kadroyla karşılamak, yılın dokuz ayında bu insanlara iş bulamamak demektir. Çözüm karma kapasitedir.
Sabit ve esnek kapasite karması
| Katman | Kaynak | Karşıladığı | Birim maliyet | Devreye alma süresi |
|---|---|---|---|---|
| Taban | Kalıcı kadro | Yıllık ortalama talep | En düşük | Aylar |
| Mevsimsel | Geçici kadro, ek vardiya | Mevsim endeksi > 1 olan aylar | Orta | Haftalar |
| Tampon | Fazla mesai, taşeron | Günlük rastgele dalgalanma | En yüksek | Saatler–günler |
Karar kuralı basittir: atıl kapasitenin maliyeti ile yetersiz kapasitenin maliyetini karşılaştır. Kargoda yetersizlik maliyeti genelde daha yüksektir çünkü gecikme müşteri kaybına dönüşür ve etkisi tek seferle sınırlı kalmaz — bu yüzden hizmet seviyesi genelde %95 üstü seçilir.
Sık karşılaşılan hatalar
Ortalamaya göre kapasite kurmak. Bu, farkında olmadan %50 hizmet seviyesi seçmek anlamına gelir ve günlerin yarısında yetersiz kalmayı baştan kabul etmektir.
Değişkenliği hiç ölçmemek. Standart sapma bilinmeden hizmet seviyesi hesaplanamaz. Tek başına bir ortalama, kapasite planı için yeterli bir girdi değildir.
Mevsimsel piki kalıcı kadroyla karşılamak. Yılın büyük bölümünde atıl kapasite üretir ve birim maliyeti yükseltir. Pik, esnek kaynaklarla karşılanmak üzere tasarlanır.
Tampon katmanını israf sayıp kesmek. Yalın mantığıyla kaldırılan tampon, kuyruk teorisine göre beklemeyi patlatır. İki yaklaşım burada çelişir ve denge bilinçli olarak kurulmalıdır.
Hizmet seviyesini yazılı olarak kararlaştırmamak. %90 ile %99 arasındaki seçim bir yönetim kararıdır ve maliyet karşılığı vardır. Yazılı olmadığında kapasite kararının gerekçesi de kalmaz.