Unutma eğrisi
Hermann Ebbinghaus'un 19. yüzyıl sonunda kendi üzerinde yaptığı deneyler, öğrenilen bilginin zamanla nasıl kaybolduğunu ilk kez sistematik biçimde ölçtü. Ortaya çıkan eğrinin en önemli özelliği, kaybın doğrusal olmamasıdır: unutmanın büyük kısmı ilk saatlerde ve ilk günde gerçekleşir, sonrasında eğri yataylaşır.
Bunun pratik sonucu şu: bir eğitimden çıktıktan bir hafta sonra yapılan tekrar, kaybın çoktan gerçekleşmiş olduğu bir noktada devreye girer ve neredeyse baştan öğrenmeye dönüşür. Aynı sürelik bir tekrar aynı gün ya da ertesi gün yapıldığında ise çok daha az çaba ile çok daha fazla bilgiyi korur.
Aktif hatırlama
Aktif hatırlama (active recall), bilgiyi tekrar okumak yerine kaynağa bakmadan hatırlamaya çalışmaktır. Hatırlama çabasının kendisi, bilgiyi belleğe yeniden yazma etkisi yaratır.
Yaygın çalışma yöntemi metni tekrar tekrar okumaktır ve bu yöntem güçlü bir yanılsama üretir: metin tanıdık geldikçe kişi onu bildiğini sanır. Oysa tanıdıklık ile hatırlayabilme aynı şey değildir. Kitabı kapatıp aynı konuyu anlatmaya çalışmak, çoğu zaman bilinenin sanılandan çok daha az olduğunu gösterir.
Aktif hatırlamayı uygulamak için ayrı bir araç gerekmiyor. Bir bölümü okuduktan sonra kaynağı kapatıp ana noktaları kendi cümlelerinle yazmak, kendine soru sormak ya da konuyu birine anlatmak yeterli. Feynman tekniği de bu prensibin yapılandırılmış bir hâlidir ve bu bölümde ayrıca ele alınıyor.
Yöntemin zorluğu burada da rahatsızlıkla ilgili. Tekrar okumak akıcı ve rahat bir deneyimdir; hatırlamaya çalışmak ise takılmayı, boşluk hissini ve başarısızlığı içerir. Öğrenmeyi üreten şey de tam olarak o zorlanmadır.
Aralıklı tekrar
Aralıklı tekrar (spaced repetition), tekrarları zaman içinde giderek genişleyen aralıklarla yapmaktır. Aynı toplam çalışma süresi aralıklara yayıldığında, tek seferde yoğunlaştırılmış çalışmaya göre belirgin biçimde daha kalıcı sonuç verir.
İki yöntem birlikte kullanıldığında etkileri birbirini güçlendiriyor: aralıklı tekrar ne zaman çalışılacağını, aktif hatırlama ise o çalışmanın nasıl yapılacağını belirliyor. Yalnızca aralıkları düzenleyip her tekrarda yeniden okumak, yöntemin yarısını kullanmak anlamına gelir.
Aynı sürenin iki farklı dağıtımı
Bir konuya toplam dört saat ayrılacak. İki senaryo:
| Senaryo | Dağılım | Yöntem |
|---|---|---|
| A — yoğunlaştırılmış | Tek oturumda 4 saat | Okuma ve not alma |
| B — aralıklı | 1 saat + 1 saat + 1 saat + 1 saat | İlk oturum okuma, kalan üçü hatırlama denemesi |
B senaryosunda tekrarlar aynı gün, üçüncü gün, onuncu gün ve otuzuncu günde yapılıyor. Harcanan toplam süre aynı, ancak kalıcılık bakımından ikisi karşılaştırılabilir değil. A senaryosunda öğrenilen bilginin büyük kısmı ilk hafta içinde kaybolurken, B senaryosunda her tekrar eğriyi yeniden yukarı çekiyor ve aralıklar genişledikçe unutma hızı düşüyor.
Her aralık yaklaşık 3 kat genişliyor
Aralıkların tam olarak bu sayılar olması şart değil; belirleyici olan, her tekrarın bir öncekinden daha uzun bir aradan sonra yapılmasıdır. Hatırlamakta zorlanılan konularda aralık kısaltılır, kolayca hatırlananlarda uzatılır.
Tekrar planı kurmak
Yöntemi uygulanabilir kılmak için üç şey gerekiyor ve üçü de basit.
Birincisi, tekrar edilecek malzemenin tekrar edilebilir biçimde yazılmış olması. Sayfalarca not tekrar edilemez; ana noktaların soru-cevap ya da kısa madde biçiminde ayrı bir yerde durması gerekir. Bu, notların ilk yazılışında bir dakika daha fazla zaman alır ve sonraki her tekrarda o dakikanın katını geri verir.
İkincisi, tekrar tarihlerinin bir yerde takip edilmesi. Basit bir tablo yeterlidir; hangi konunun hangi tarihte tekrar edileceği yazılı olmadığında tekrar yapılmıyor.
Üçüncüsü, tekrarın hatırlama denemesi olarak yapılması. Notun üzerinden geçmek değil, notu kapatıp önce hatırlamaya çalışmak, sonra kontrol etmek.
İş hayatındaki karşılığı
Yöntem sınav hazırlığıyla özdeşleşmiş olsa da asıl değeri mesleki bilgide ortaya çıkıyor. Bir standardın maddeleri, bir yöntemin adımları veya bir formülün türetilişi, kullanılmadığı sürece aynı eğriye tabi.
Bir eğitimden sonra ne oluyor
| Zaman | Tekrar yapılmadığında | Aralıklı tekrar yapıldığında |
|---|---|---|
| Eğitim günü | Konu anlaşılmış durumda | Aynı |
| 1 hafta sonra | Ana başlıklar hatırlanıyor, ayrıntılar gitmiş | Ayrıntılar dahil büyük kısmı duruyor |
| 3 ay sonra | Konunun varlığı hatırlanıyor, içeriği hatırlanmıyor | Uygulanabilir seviyede duruyor |
| İhtiyaç anında | Baştan öğrenmek gerekiyor | Kısa bir gözden geçirme yeterli |
Kurumsal eğitimlerin büyük kısmının sonuç üretmemesinin nedeni de burada. Eğitim iyi olabilir, katılım yüksek olabilir, ama tekrar mekanizması kurulmadığında bilgi ihtiyaç duyulduğu anda hazır olmuyor. Ders çıkarma raporlarının çoğu kuruluşta yazılıp bir daha hiç okunmaması da aynı boşluğun başka bir görünümü.
Sık karşılaşılan hatalar
Tekrar okumayı tekrar sanmak. Metnin tanıdık gelmesi onu bildiğin anlamına gelmez. Tanıdıklık ile hatırlayabilme farklı şeylerdir ve yalnızca ikincisi işe yarar.
Tekrarı unutmanın gerçekleşmesini bekleyerek yapmak. Kaybın büyük kısmı ilk günde olur; ilk tekrar da buna göre planlanmalıdır.
Aralıkları sabit tutmak. Her tekrarın bir öncekinden daha uzun bir aradan sonra yapılması gerekir; sabit aralık, yöntemin sağladığı kazancın bir kısmını harcar.
Notları tekrar edilemez biçimde tutmak. Sayfalarca düz metin tekrar edilemez. Ana noktaların kısa ve soru biçiminde ayrılması, sonraki her tekrarın süresini kısaltır.
Tekrar takvimini yazmamak. Ne zaman tekrar edileceği kayıtlı değilse tekrar yapılmıyor; yöntem de kendiliğinden devreye girmiyor.